Gluten, Glutensiz Diyet ve Ketojenik Diyet Hakkında Bilmeniz Gerekenler
Çölyak hastalığı, genellikle genetik yatkınlığı olan bireylerde gluten tüketimi sonucu gelişen kronik, otoimmün bir ince bağırsak hastalığıdır. Gluten alındığında bağışıklık sistemi ince bağırsağın emilimden sorumlu villus yapılarına zarar verir. Bu durum zamanla aşırı kilo kaybına, vitamin ve mineral eksikliklerine, sindirim sistemi sorunlarına ve yaşam kalitesinde düşüşe sebep olabilir. Günümüzde çölyak hastalığının bilinen tek etkili tedavisi yaşam boyu glutensiz diyet uygulamaktır. Ancak glutensiz beslenme ile ilgili doğru bilinen birçok yanlış da bulunmaktadır.
Gluten Nedir?
Gluten, buğday, arpa ve çavdarda bulunan doğal bir protein grubudur. Hamurun elastik yapısını sağlayan gluten, ekmek, makarna, börek, kek ve birçok unlu mamulde bulunur. Bunun yanı sıra hazır çorbalar, soslar, işlenmiş et ürünleri, baharat karışımları ve bazı paketli gıdalarda da gizli gluten yer alabilir. Yulaf doğal olarak gluten içermez. Ancak üretim sırasında glutenli tahıllarla temas edebileceğinden çölyak hastalarının yalnızca sertifikalı glutensiz yulaf tüketmesi önerilir.
Çölyak Hastalığının Belirtileri
Çölyak hastalığı her bireyde farklı belirtiler gösterebilir. En sık görülen belirtiler şunlardır:
- Karın şişkinliği
- Gaz
- İshal veya kabızlık
- Karın ağrısı
- Kilo kaybı
- Sürekli yorgunluk
- Demir eksikliği anemisi
- B12, folat ve D vitamini eksiklikleri
- Kemik yoğunluğunda azalma
- Çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği
- Ağız içinde tekrarlayan yaralar
✔Bazı bireylerde ise belirgin sindirim sistemi şikâyetleri olmadan yalnızca vitamin-mineral eksiklikleri görülebilir.
Glutensiz Diyet Nedir?
Glutensiz diyet, buğday, arpa, çavdar ve bunlardan üretilen tüm besinlerin diyetten tamamen çıkarıldığı tıbbi beslenme tedavisidir. Çölyak hastalarında çok küçük miktarlarda gluten tüketimi bile bağırsak hasarının devam etmesine yol açabilir. Bu sebeple glutensiz diyetin ara verilmeden ve ömür boyu uygulanması gerekir.
Glutensiz Diyette Tüketilebilecek Besinler
- Pirinç
- Mısır
- Karabuğday
- Kinoa
- Amarant
- Patates
- Sebze ve meyveler
- Et, tavuk ve balık
- Yumurta
- Kurubaklagiller
- Süt ve süt ürünleri
- Yağlar
- Yağlı tohumlar
- Kuruyemişler
Kaçınılması Gereken Besinler
- Buğday
- Arpa
- Çavdar
- Bulgur
- İrmik
- Kuskus
- Klasik makarna
- Ekmek ve unlu mamuller
- Gluten içeren hazır soslar ve paketli ürünler
- Glutenle kontamine olmuş gıdalar (çapraz bulaşma)
Çapraz Bulaşma Nedir?
Çölyak hastalarında yalnızca gluten içeren besinleri tüketmemek yeterli değildir. Hazırlama sırasında glutenli ürünlerle temas eden glutensiz yiyecekler de bağırsak hasarına sebep olabilir. Hatta ileri vakalarda glutenli ortamda örneğin ekmek fırınında bulunmak dahi semptomları şiddetlendirebilir.
Bu sebeple;
- Ayrı ekmek kızartma makinesi kullanılmalı,
- Ayrı kesme tahtası tercih edilmeli,
- Ortak kullanılan mutfak gereçleri dikkatlice temizlenmeli,
- Paketli ürünlerin etiketleri mutlaka okunmalıdır.
Ketojenik Diyet ile Glutensiz Diyet Aynı Şey midir?
Ketojenik diyet ve glutensiz diyet birbirinden tamamen farklı beslenme modelleridir. Ketojenik diyet, karbonhidratın ciddi şekilde sınırlandığı, yağ tüketiminin artırıldığı ve orta düzeyde protein içeren bir beslenme planıdır. Glutensiz diyet ise gluten içeren tahılların tamamen diyetten çıkarılmasını amaçlar. Her ketojenik diyet glutensiz olmayabileceği gibi her glutensiz diyet de ketojenik değildir. Çölyak hastalarında ketojenik diyet yalnızca belirli tıbbi gerekliliklerde doktor ve diyetisyen kontrolünde uygulanmalıdır. Çünkü uzun süreli ketojenik diyet;
- Lif alımını azaltabilir.
- Kabızlığa yol açabilir.
- B grubu vitaminleri ve minerallerin yetersiz alınmasına yol açabilir.
- Çölyak hastalarında zaten risk altında olan besin ögesi eksikliklerini artırabilir.
Bu sebeple çölyak tedavisinde temel yaklaşım ketojenik diyet değil, dengeli ve yeterli bir glutensiz beslenme planıdır.
Çölyak Hastaları İçin Beslenme Önerileri
- Doğal olarak glutensiz besinleri tercih edin.
- İşlenmiş glutensiz ürünleri ölçülü tüketin.
- Sebze, meyve ve kurubaklagillere düzenli yer verin.
- Yeterli protein alımını sağlayın.
- Sağlıklı yağ kaynaklarını tercih edin.
- Kan değeri düzeylerinizi düzenli kontrol ettirin.
- Etiket okuma alışkanlığı kazanın.
- Restoranlarda çapraz bulaşma konusunda bilgi alın.
Sonuç
Çölyak hastalığında yaşam boyu glutensiz beslenme, bağırsak sağlığını korumanın ve komplikasyonları önlemenin temelidir. Gluten içeren besinlerden tamamen kaçınmak kadar çapraz bulaşmayı önlemek ve beslenmeyi dengeli planlamak da büyük önem taşır. Ketojenik diyet ise glutensiz beslenmeyle aynı değildir ve çölyak hastalarında ancak gerekli durumlarda uzman kontrolünde değerlendirilmelidir. Doğru planlanmış bir glutensiz diyet sayesinde çölyak hastaları sağlıklı ve kaliteli bir yaşam sürdürebilir.